Sıkışmışlığa Verilen Tepkiler Çerçevesi: Psikolojik Sıkışmışlığa Verilen Adaptif ve Maladaptif Tepkileri Açıklayan Kavramsal Bir Çerçeve

Mehmet Çakıcı

doi:10.35365/eass.26.1.13

Yazarlar

Mehmet Çakıcı Kıbrıs Sağlık ve Toplum Bilimleri Üniversitesi https://orcid.org/0000-0002-7043-183X

DOI:

https://doi.org/10.35365/eass.26.1.13

Anahtar Kelimeler:

Psikolojik sıkışmışlık, Çözüm daralması, Uyumsuz hırs, Adaptif/maladaptif tepki, Bağımlılık

Özet

Psikolojik sıkışmışlık, depresyon, intihar davranışı ve bağımlılık gibi çeşitli psikopatolojilerle ilişkilendirilen önemli bir risk faktörü olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte, mevcut kuramlar büyük ölçüde sıkışmışlığın hangi psikopatolojik sonuçlara yol açtığını açıklamaya odaklanmakta; aynı düzeyde sıkışmışlık yaşayan bireylerin neden farklı gelişimsel sonuçlara ulaştığını yeterince açıklayamamaktadır. Bu makalede önerilen Sıkışmışlığa Verilen Tepkiler Çerçevesi (SVTÇ), sıkışmışlığı psikopatolojinin doğrudan nedeni olarak değil, bireyin adaptif veya maladaptif çözüm yollarına yöneldiği kritik bir karar noktası olarak yeniden kavramsallaştırmaktadır. Çerçeveye göre adaptif tepki sürecinde birey, problem çözme, yardım arama ve bilişsel esneklik geliştirme gibi sağlıklı baş etme stratejilerine yönelirken, maladaptif tepki sürecinde çözüm seçenekleri giderek daralmakta, birey tek bir çözüm yoluna katı biçimde bağlanmakta ve bu süreç, Uyumsuz Hırs Kuramı'nda tanımlanan motivasyonel katılaşmaya, zihinsel işgale ve nihayetinde bağımlılık gibi psikopatolojik sonuçlara zemin hazırlayabilmektedir. SVTÇ, Gelişimsel Katmanlı Geçit Modeli'nin (DLPM) tanımladığı gelişimsel çerçeve içinde konumlanmakta ve mevcut sıkışmışlık kuramlarını rakip değil, tamamlayıcı bir bakış açısıyla genişletmektedir. Kuram, gelecekte geliştirilecek bir Sıkışıklığa Verilen Tepkiler Çerçevesi Ölçeği ile ampirik olarak sınanabilecek açık ve test edilebilir hipotezler sunmaktadır.

Referanslar

Beck, A. T., Wright, F. D., Newman, C. F., & Liese, B. S. (1993). Cognitive therapy of substance abuse. Guilford Press.

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Routledge.

Carver, C. S., Scheier, M. F., & Weintraub, J. K. (1989). Assessing coping strategies: A theoretically based approach. Journal of Personality and Social Psychology, 56(2), 267–283. https://doi.org/10.1037/0022-3514.56.2.267

Çakıcı, M. (2026). Developmental Layered Pathway Model: A new framework for gambling addiction. I. Symposium of Family Counselling, İstanbul, Turkey.

Çakıcı, M. (2026a). Maladaptive ambition theory: A novel motivational model for the rigidification of solution-seeking in the development of addiction. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 1–10. https://doi.org/10.35365/ctjpp.26.3.27

Çakıcı, M. (2026b). Adaptive-appearing maladaptation theory: Explaining psychopathology through its underlying mechanism rather than its behavioral appearance. Addiction Science Reviews, 1(2), 85–90. https://doi.org/10.35365/asr.26.2.01

Çakıcı, M. (2026c). Compensatory Adaptation Theory: A Developmental Model of Psychological Disequilibrium to Adaptation, Maladaptation, and Adaptive-Appearing Maladaptation. Clinical Journal of Health Sciences, 1(2), 95–101. https://doi.org/10.35365/cjhs.26.2.03

Çakıcı, M. (2026). Solution object differentiation theory: The process extending from entrapment to object solidification, transfer, and pathological Objectification. European Archives of Social Sciences, 3, e262012. https://doi.org/10.35365/eass.26.1.12

Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357. https://doi.org/10.1037/0033-2909.98.2.310

D’Zurilla, T. J., & Goldfried, M. R. (1971). Problem solving and behavior modification. Journal of Abnormal Psychology, 78(1), 107–126. https://doi.org/10.1037/h0031360

D’Zurilla, T. J., & Nezu, A. M. (2007). Problem-solving therapy: A positive approach to clinical intervention (3rd ed.). Springer Publishing Company.

Gilbert, P., & Allan, S. (1998). The role of defeat and entrapment (arrested flight) in depression: An exploration of an evolutionary view. Psychological Medicine, 28(3), 585–598. https://doi.org/10.1017/S0033291798006710

Gratz, K. L., & Roemer, L. (2004). Multidimensional assessment of emotion regulation and dysregulation: Development, factor structure, and initial validation of the Difficulties in Emotion Regulation Scale. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 26(1), 41–54.https://doi.org/10.1023/B:JOBA.0000007455.08539.94

Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006

Khantzian, E. J. (1997). The self-medication hypothesis of substance use disorders: A reconsideration and recent applications. Harvard Review of Psychiatry, 4(5), 231–244. https://doi.org/10.3109/10673229709030550

Klinger, E. (1975). Consequences of commitment to and disengagement from incentives. Psychological Review, 82(1), 1–25. https://doi.org/10.1037/h0076171

Koob, G. F., & Volkow, N. D. (2016). Neurobiology of addiction: A neurocircuitry analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 760–773. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(16)00104-8

Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer Publishing Company.

Martin, M. M., & Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623–626. https://doi.org/10.2466/pr0.1995.76.2.623

Masten, A. S. (2014). Ordinary magic: Resilience in development. Guilford Press.

Miller, W. R., & Rollnick, S. (2012). Motivational interviewing: Helping people change (3rd ed.). Guilford Press.

Morris, L., & Mansell, W. (2018). A systematic review of the relationship between rigidity/flexibility and transdiagnostic cognitive and behavioral processes that maintain psychopathology. Journal of Experimental Psychopathology, 9(3). https://doi.org/10.1177/2043808718779431

O’Connor, R. C., & Kirtley, O. J. (2018). The integrated motivational–volitional model of suicidal behaviour. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 373(1754), Article 20170268. https://doi.org/10.1098/rstb.2017.0268

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death. W. H. Freeman.

Siddaway, A. P., Taylor, P. J., Wood, A. M., & Schulz, J. (2015). A meta-analysis of perceptions of defeat and entrapment in depression, anxiety problems, posttraumatic stress disorder, and suicidality. Journal of Affective Disorders, 184, 149–159. https://doi.org/10.1016/j.jad.2015.05.048

Taylor, P. J., Gooding, P., Wood, A. M., & Tarrier, N. (2011). The role of defeat and entrapment in depression, anxiety, and suicide. Psychological Bulletin, 137(3), 391–420. https://doi.org/10.1037/a0022935

Williams, J. M. G. (2001). Suicide and attempted suicide: Understanding the cry of pain. Penguin Books.

Wrosch, C., Scheier, M. F., Miller, G. E., Schulz, R., & Carver, C. S. (2003). Adaptive self-regulation of unattainable goals: Goal disengagement, goal reengagement, and subjective well-being. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(12), 1494–1508. https://doi.org/10.1177/0146167203256921