Çözüm Nesnesi Farklılaşma Kuramı: Sıkışmışlıktan Nesne Katılaşmasına, Transferine ve Patolojik Nesneleşmeye Uzanan Süreç

Mehmet Çakıcı

doi:10.35365/eass.26.1.12

Yazarlar

Mehmet Çakıcı Kıbrıs Sağlık ve Toplum Bilimleri Üniversitesi https://orcid.org/0000-0002-7043-183X

DOI:

https://doi.org/10.35365/eass.26.1.12

Anahtar Kelimeler:

Çözüm nesnesi, Gelişimsel hedef, Sıkışmışlık, İşlevsel eşleşme, Çözüm nesnesi değişimi, Çözüm daralması, Tek hedef, Uyumsuz hırs

Özet

Benzer gelişimsel olumsuzluklara ve psikolojik kırılganlıklara sahip bireylerin neden farklı davranışsal yönelimler geliştirdiği, psikopatoloji alanında henüz yeterince açıklanamamış bir sorundur. Bu makalede söz konusu farklılaşmayı açıklamak amacıyla Çözüm Nesnesi Farklılaşma Kuramı (ÇNFK) önerilmektedir. Kurama göre gelişimsel yoksunluk, güçsüzlük yaşantıları ve duygu düzenleme güçlükleri, bireyi sıkışmışlığa hazırlayan bir zemin oluşturabilir. Sıkışmışlık, aile mesajları, kültürel değerler, sosyal karşılaştırmalar, rol modelleri, bireysel yetenekler ve erken pekiştirme deneyimleriyle gelişimsel anlam kazanmış hedefleri yeniden etkinleştirebilir ya da yeni bir çözüm nesnesi arayışını yoğunlaştırabilir. Bireyin ihtiyaçlarıyla işlevsel olarak eşleşen ve tekrarlayan biçimde işe yarayan hedef, diğer alternatiflerden ayrışarak ayrıcalıklı bir çözüm nesnesi hâline gelir. Pekiştirme arttıkça çözüm repertuarı daralır ve nesne tek bir hedefe katılaşarak uyumsuz hırsı, zihinsel işgali ve nesneye özgü uyumsuz hayalleri güçlendirebilir. Bu noktadan sonra süreç üç yönde ilerleyebilir: bireyin farklı düzenleme kaynakları arasında esnek biçimde geçiş yapabildiği adaptasyon; mevcut nesnenin katılaşarak uyumlu görünen uyumsuzluğa ya da açık işlevselliğin bozulmasına yol açtığı maladaptasyon; ya da daha güçlü algılanan bir nesneye geçişle gerçekleşen ve patolojik nesneleşmeyle sonuçlanabilen ayrıcalıklı çözüm nesnesi transferi. Böylece benzer psikolojik köklerden başarı, kumar, madde, ilişki veya başka alanlara uzanan farklı davranışsal yollar ortaya çıkabilir. ÇNFK, kırılganlık ile davranışsal sonuç arasındaki bu gelişimsel ve işlevsel mekanizmayı açıklayarak klinik müdahalede yalnızca davranışın değil, onu organize eden çözüm nesnesinin de ele alınması gerektiğine işaret etmektedir.

Referanslar

Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.

Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (2016). Liking, wanting, and the incentive-sensitization theory of addiction. American Psychologist, 71(8), 670–679. https://doi.org/10.1037/amp0000059

Blaszczynski, A., & Nower, L. (2002). A pathways model of problem and pathological gambling. Addiction, 97(5), 487–499. https://doi.org/10.1046/j.1360-0443.2002.00015.x

Cassidy, J. (1994). Emotion regulation: Influences of attachment relationships. Monographs of the Society for Research in Child Development, 59(2–3), 228–249. https://doi.org/10.2307/1166148

Cooke, J. E., Kochendorfer, L. B., Stuart-Parrigon, K. L., Koehn, A. J., & Kerns, K. A. (2019). Parent–child attachment and children's experience and regulation of emotion: A meta-analytic review. Emotion, 19(6), 1103–1126. https://doi.org/10.1037/emo0000504

Çakıcı, M. (2026). Developmental Layered Pathway Model: A new framework for gambling addiction. I. Symposium of Family Counselling, İstanbul, Turkey.

Çakıcı, M. (2026a). Adaptive-appearing maladaptation theory: Explaining psychopathology through its underlying mechanism rather than its behavioral appearance. Addiction Science Reviews, 1(2), 85–90. https://doi.org/10.35365/asr.26.2.01

Çakıcı, M. (2026b). Compensatory adaptation theory: A developmental model of the transition from maladaptation to adaptive responding. Clinical Journal of Health Sciences, 95–101. https://doi.org/10.35365/cjhs.26.2.06

Çakıcı, M. (2026c). Entrapment response framework: A conceptual framework explaining adaptive and maladaptive responses to psychological entrapment. European Archives of Social Sciences, e262013. https://doi.org/10.35365/eass.26.1.13

Çakıcı, M. (2026d). Maladaptive ambition theory: A novel motivational model for the rigidification of solution-seeking in the development of addiction. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 1–10. https://doi.org/10.35365/ctjpp.26.3.27

Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual Review of Psychology, 53(1), 109–132. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.53.100901.135153

Fearon, R. P., Bakermans-Kranenburg, M. J., van IJzendoorn, M. H., Lapsley, A. M., & Roisman, G. I. (2010). The significance of insecure attachment and disorganization in the development of children's externalizing behavior: A meta-analytic study. Child Development, 81(2), 435–456. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01405.x

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202

Gilbert, P., & Allan, S. (1998). The role of defeat and entrapment (arrested flight) in depression: An exploration of an evolutionary view. Psychological Medicine, 28(3), 585–598. https://doi.org/10.1017/S0033291798006710

Gratz, K. L., & Roemer, L. (2004). Multidimensional assessment of emotion regulation and dysregulation: Development, factor structure, and initial validation of the Difficulties in Emotion Regulation Scale. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 26, 41–54. https://doi.org/10.1023/B:JOBA.0000007455.08539.94

Hayes, S. C., Wilson, K. G., Gifford, E. V., Follette, V. M., & Strosahl, K. (1996). Experiential avoidance and behavioral disorders: A functional dimensional approach to diagnosis and treatment. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(6), 1152–1168. https://doi.org/10.1037/0022-006X.64.6.1152

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110.

Kruglanski, A. W., Shah, J. Y., Fishbach, A., Friedman, R., Chun, W. Y., & Sleeth-Keppler, D. (2002). A theory of goal systems. Advances in Experimental Social Psychology, 34, 331–378. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(02)80008-9

Madigan, S., Atkinson, L., Laurin, K., & Benoit, D. (2013). Attachment and internalizing behavior in early childhood: A meta-analysis. Developmental Psychology, 49(4), 672–689. https://doi.org/10.1037/a0028793

McClelland, D. C. (1961). The achieving society. Van Nostrand. http://dx.doi.org/10.1037/14359-000

Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2019). Attachment orientations and emotion regulation. Current Opinion in Psychology, 25, 6–10. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2018.02.006

Nower, L., Blaszczynski, A., & Anthony, W. L. (2022). Clarifying gambling subtypes: the revised pathways model of problem gambling. Addiction (Abingdon, England), 117(7), 2000–2008. https://doi.org/10.1111/add.15745

Robinson, T. E., & Berridge, K. C. (2008). The incentive sensitization theory of addiction: Some current issues. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 363(1507), 3137–3146. https://doi.org/10.1098/rstb.2008.0093

Somer, E., Lehrfeld, J., Bigelsen, J., & Jopp, D. S. (2016). Development and validation of the Maladaptive Daydreaming Scale (MDS). Consciousness and Cognition, 39, 77–91. https://doi.org/10.1016/j.concog.2015.12.001

Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Tavistock Publications. ISBN: 0422737402, 9780422737401