Bağımlılıkla Mücadelede Risk Faktörleri ve Koruyucu Unsurlar: Kavramsal Bir Değerlendirme

Taner Erol

doi:10.35365/eass.26.1.01

Authors

Taner Erol Recep Tayyip Erdoğan University https://orcid.org/0000-0002-2432-6481

DOI:

https://doi.org/10.35365/eass.26.1.01

Keywords:

Addiction, Addiction Cycle, Risk Factors

Abstract

Bağımlılık olgusu, tarih boyunca farklı biçimlerde kendini göstermiş ve bireysel, ailevi ve toplumsal düzeylerde ciddi sonuçlar doğurmuştur. Çağdaş toplumlarda bağımlılık, yalnızca bireyin yaşam kalitesini düşüren bir sorun değil, aynı zamanda sosyal, ekonomik, kültürel ve politik alanlarda yıkıcı etkiler yaratan çok boyutlu bir tehdittir. Tarihsel süreç boyunca içeriği ve biçimi değişen bu olgu, süreklilik göstermiş ve her dönemde yeni mücadele alanları yaratmıştır; bu nedenle geleneksel yöntemler genellikle yetersiz kalmıştır. Uluslararası ve ulusal düzeylerde yürütülen önleme ve müdahale çabalarına rağmen, bağımlılığın yaygınlığı ve çeşitliliği azalmamış; aksine, maddelere ve bağımlılık davranışlarına erişim kolaylığı devam etmiştir. Bu çalışma, literatüre dayanarak, bağımlılık döngüsünün sürdürülmesine katkıda bulunan biyolojik, psikolojik, sosyal ve çevresel risk faktörlerini incelemeyi; bu faktörlerin hem bireysel hem de toplumsal düzeydeki etkilerini analiz etmeyi ve önleyici ve müdahale stratejileri için bütüncül bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır. Araştırma, nitel bir inceleme çalışması olarak tasarlanmıştır; Çoğunlukla 2015 ile 2024 yılları arasında yayınlanan ulusal ve uluslararası hakemli makaleler, kitaplar, raporlar ve resmi istatistikler tematik içerik analizi yoluyla değerlendirilmiştir. Literatürden elde edilen bulgular, bağımlılık döngüsünü kırmada dört ana risk faktörünün (biyolojik, psikolojik, sosyal ve çevresel) belirleyici olduğunu göstermektedir. Ayrıca, özellikle Türkiye'de yapılan çalışmalar, gençlerde madde kullanımının artış eğilimi gösterdiğini, koruyucu faktörlerin (aile bağları, eğitim, sosyal aktiviteler) ise yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır. Buna göre, bu çalışma erken müdahale mekanizmalarının yaygınlaştırılmasını, aile temelli yaklaşımların güçlendirilmesini, psikososyal destek hizmetlerine erişimin artırılmasını ve politika ve yasal düzenlemelerin geliştirilmesini önermektedir. Sonuç olarak, bu çalışmanın bulgularının sadece akademik literatüre teorik bir katkı sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda sosyal politika geliştirme süreçlerine rehberlik etmesi ve kurumların uygulanması için bir çerçeve sağlaması beklenmektedir.

References

American Psychiatric Association. [APA] (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Aslan, A. (2020). Üniversite öğrencilerinin dijital bağımlılık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından

incelenmesi. International e-Journal of Educational Studies, 4(7), 27-41. https://doi.org/10.31458/iejes.600483

Bekircan, E., Ün, İ., İşcan Ayyıldız, N., & Usta, G. (2022). Üniversite Öğrencilerinde Madde Bağımlılığı Farkındalığı Benlik Saygısı İlişkisi. Bağımlılık Dergisi, 23(1), 1–7. https://doi.org/10.51982/bagimli.939626

Bilaç, Ö., Kavurma, C., Önder, A., Doğan, Y., Uzunoğlu, G., & Ozan, E. (2019). A clinical and sociodemographic evaluation of youths with substance use disorders in a child and adolescent inpatient unit of a mental health hospital. Klinik Psikiyatri Dergisi, 22(4), 463–471. https://doi.org/10.5505/kpd.2019.30075

Bilaç, Ö., Önder, A., Kavurma, C., Eslek, A., Uzunoğlu, G., Yalın Sapmaz, Ş., & Kandemir, H. (2021). Maternal attitudes, irritability, problem solving skills and decision making in adolescents with substance use: Case-control study. Turk Psikiyatri Dergisi, 32(1), 17–25. https://doi.org/10.5080/u25055

Degenhardt, L. (2018). Global burden of disease attributable to drug use. The Lancet Psychiatry, 5(12), 987-1012. DOI: 10.1016/S2215-0366(18)30337-7

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). (2022). European Drug Report 2022: Trends and developments. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2810/75644

Goldman, D., Oroszi, G., & Ducci, F. (2005). The genetics of addictions: Uncovering the genes. Nature Reviews Genetics, 6(7), 521–532. https://doi.org/10.1038/nrg1635

Gündüz, H. Ç., & Çok, F. (2015). Parental monitoring in adolescence: An investigation according to adolescents’, mothers’, and fathers’ reports. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 16(6), 433–441. https://doi.org/10.5455/apd.178895

Gürel, M., Bilgiseven, E., Aktürk, İ., & Yaman, Ö. M. (2024). Madde Kullanıcısı Bireylerin Maddeye Ulaşma Sürecine Dair Nitel Bir Araştırma. OPUS Toplum Araştırmaları Dergisi, 21(1), 17–31. https://doi.org/10.26466/opusjsr.1407945

İHH Humanitarian Relief Foundation. (2020). 2019 annual report [PDF]. İHH Humanitarian Relief Foundation. Kasım 2025 tarihinde https://ihh.org.tr/public/publish/0/135/ihh-yillik-rapor-2019---en-121220.pdf adresinden alındı

Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., & Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593–602. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.593

Köknel, Ö. (1998). Bağımlılık-alkol ve madde bağımlılığı. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi. ISBN 9789754057959.

Koob, G. F., & Le Moal, M. (2005). Neurobiology of addiction (1st ed.). Academic Press. ISBN-13: 978-0-12-419239-3

Nawi, A. M., Ismail, R., Ibrahim, F., Hassan, M. R., Abdul Manaf, M. R., Amit, N., Ibrahim, N., & Shafurdin, N. S. (2021). Risk and protective factors of drug abuse among adolescents: a systematic review. BMC Public Health, 21, 2088. https://doi.org/10.1186/s12889-021-11906-2

Reith, M. E. A., Kortagere, S., Wiers, C. E., Sun, H., Kurian, M. A., Galli, A., Volkow, N. D., & Lin, Z. (2022). The dopamine transporter gene SLC6A3: multidisease risks. Molecular Psychiatry, 27, 1031–1046. https://doi.org/10.1038/s41380-021-01341-5

Sinclair, J. M. A., & O’Neill, A. (2020). Update on the management of alcohol use disorders. BJPsych Advances, 26(2), 82–91. https://doi.org/10.1192/bja.2019.61

T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (t.y.). Uyuşturucu. Erişim tarihi: 27 Aralık 2025, https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/uyusturucu.html

T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. (2025). Sağlık istatistikleri yıllığı 2023 [PDF]. T.C. Sağlık Bakanlığı. Kasım 2025 tarihinde

https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/S%C4%B0Y2023_T%C3%BCrk%C3%A7e%2831.01.2025%29.pdf adresinden alındı

Tinner, L., Palmer, J. C., Lloyd, E. C., Caldwell, D. M., MacArthur, G. J., Dias, K., Langford, R., Redmore, J., Wittkop, L., Watkins, S. H., Hickman, M., … Campbell, R. (2022). Individual-, family- and school-based interventions to prevent multiple risk behaviours relating to alcohol, tobacco and drug use in young people aged 8–25 years: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 22, 1111. https://doi.org/10.1186/s12889-022-13072-5

Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). İl düzeyinde işgücü istatistikleri, 2023 [Haber bülteni]. Erişim tarihi: Ağustos 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Il-Duzeyinde-Isgucu-Istatistikleri-2023-53838

United Nations Office on Drugs and Crime.(UNODC) (2021). World Drug Report 2021. United Nations. Kasım 2025 tarihinde https://www.unodc.org/unodc/data-and-analysis/wdr2021.html adresinden alındı.

Volkow, N. D., & Koob, G. F. (2015). Brain disease model of addiction: Why is it so controversial? The Lancet Psychiatry, 2(8), 677–679. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(15)00236-9

Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. The New England Journal of Medicine, 374(4), 363–371. https://doi.org/10.1056/NEJMra1511480

World Health Organization (WHO), Regional Office for the Eastern Mediterranean. (2021). Substance use atlas 2021 [PDF]. World Health Organization. Kasım 2025 tarihinde https://applications.emro.who.int/docs/9789292740764-eng.pdf adresinden alındı

World Health Organization. (1992). The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. World Health Organization. ISBN-13: 978924154422