Bağımlılıkla Mücadelede Risk Faktörleri ve Koruyucu Unsurlar: Kavramsal Bir Değerlendirme

Taner Erol

doi:10.35365/eass.26.1.01

Yazarlar

Taner Erol Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi https://orcid.org/0000-0002-2432-6481

DOI:

https://doi.org/10.35365/eass.26.1.01

Anahtar Kelimeler:

Bağımlılık, Bağımlılık Döngüsü, Risk Faktörleri

Özet

Bağımlılık olgusu, tarih boyunca farklı biçimlerde ortaya çıkan bireysel, ailesel ve toplumsal düzeyde ciddi sonuçlar doğurmuştur. Günümüz toplumlarında ilişkiler, yalnızca bireyin yaşam özgürlüğünü düşüren bir sorun olmaktan öte, sosyal, ekonomik, kültürel ve politik bölgelerde yıkıcı etkiler yaratan çok boyutlu bir tehdit oluşuyor. Tarihsel süreç içerisinde içerik ve biçim değişikliği süreklilik gösteren bu olgu, onun döneminde yeni mücadele alanları yaratmış; bu nedenle geleneksel bozulma çoğu zaman yetersiz kalır. Uluslararası ve ulusal düzeyde sürdürülen önleme ve müdahale çabalarına rağmen yaygınlığın yaygınlığı ve çeşitliliğin azalması, aksine madde ve işlemlera erişim imkanı devam etmektedir. Bu araştırma, ilişkilerin sürdürülmesine yol açan biyolojik, psikolojik, sosyal ve politik risklerin literatürü incelenirken, bu kişilerin bireysel ve toplumsal düzeydeki durumları analiz etme ve önleyici–müdahaleci stratejilere yönelik bütüncül bir çerçeve sunmayı sürdürüyor. Çalışma, nitel bir derleme paketi olarak tasarlanmış; daha çok 2015–2024 yılları arasında yayımlanmış ulusal ve uluslararası hakemli makaleler, kitaplar, raporlar ve resmi istatistikler tematik içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Literatürden elde edilen analizler, kırılmanın kırılmasında dört temel risk faktörünün (biyolojik, psikolojik, sosyal, analitik) birleştiği gösterilmiştir. Ayrıca Türkiye özelinde yapılan incelemelerde, dayanıklılık arasında madde dayanıklılığı gösterdiğini, buna rağmen koruyucu özelliklerin (aile bağları, eğitim, sosyal etkinlikler) yetersiz kaldığı görülüyor. Bu doğrultuda; erken müdahalenin yaygınlaştırılması, aile programlarının serbest bırakılması, psikososyal destek hizmetlerine erişim ve politika–hukuki düzenlemelerin geliştirilmesi ilkeleri. Sonuç olarak, bu maddi kalkınmanın yalnızca akademik literatür kuramsal katkı sağlaması değil, aynı zamanda sosyal politika geliştirmede büyümeyi yönlendirmesi ve finansmanını sağlamak için yol gösterici bir alt yapı oluşturması sağlanır.

Referanslar

American Psychiatric Association. [APA] (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Aslan, A. (2020). Üniversite öğrencilerinin dijital bağımlılık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından

incelenmesi. International e-Journal of Educational Studies, 4(7), 27-41. https://doi.org/10.31458/iejes.600483

Bekircan, E., Ün, İ., İşcan Ayyıldız, N., & Usta, G. (2022). Üniversite Öğrencilerinde Madde Bağımlılığı Farkındalığı Benlik Saygısı İlişkisi. Bağımlılık Dergisi, 23(1), 1–7. https://doi.org/10.51982/bagimli.939626

Bilaç, Ö., Kavurma, C., Önder, A., Doğan, Y., Uzunoğlu, G., & Ozan, E. (2019). A clinical and sociodemographic evaluation of youths with substance use disorders in a child and adolescent inpatient unit of a mental health hospital. Klinik Psikiyatri Dergisi, 22(4), 463–471. https://doi.org/10.5505/kpd.2019.30075

Bilaç, Ö., Önder, A., Kavurma, C., Eslek, A., Uzunoğlu, G., Yalın Sapmaz, Ş., & Kandemir, H. (2021). Maternal attitudes, irritability, problem solving skills and decision making in adolescents with substance use: Case-control study. Turk Psikiyatri Dergisi, 32(1), 17–25. https://doi.org/10.5080/u25055

Degenhardt, L. (2018). Global burden of disease attributable to drug use. The Lancet Psychiatry, 5(12), 987-1012. DOI: 10.1016/S2215-0366(18)30337-7

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). (2022). European Drug Report 2022: Trends and developments. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2810/75644

Goldman, D., Oroszi, G., & Ducci, F. (2005). The genetics of addictions: Uncovering the genes. Nature Reviews Genetics, 6(7), 521–532. https://doi.org/10.1038/nrg1635

Gündüz, H. Ç., & Çok, F. (2015). Parental monitoring in adolescence: An investigation according to adolescents’, mothers’, and fathers’ reports. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 16(6), 433–441. https://doi.org/10.5455/apd.178895

Gürel, M., Bilgiseven, E., Aktürk, İ., & Yaman, Ö. M. (2024). Madde Kullanıcısı Bireylerin Maddeye Ulaşma Sürecine Dair Nitel Bir Araştırma. OPUS Toplum Araştırmaları Dergisi, 21(1), 17–31. https://doi.org/10.26466/opusjsr.1407945

İHH Humanitarian Relief Foundation. (2020). 2019 annual report [PDF]. İHH Humanitarian Relief Foundation. Kasım 2025 tarihinde https://ihh.org.tr/public/publish/0/135/ihh-yillik-rapor-2019---en-121220.pdf adresinden alındı

Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., & Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593–602. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.6.593

Köknel, Ö. (1998). Bağımlılık-alkol ve madde bağımlılığı. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi. ISBN 9789754057959.

Koob, G. F., & Le Moal, M. (2005). Neurobiology of addiction (1st ed.). Academic Press. ISBN-13: 978-0-12-419239-3

Nawi, A. M., Ismail, R., Ibrahim, F., Hassan, M. R., Abdul Manaf, M. R., Amit, N., Ibrahim, N., & Shafurdin, N. S. (2021). Risk and protective factors of drug abuse among adolescents: a systematic review. BMC Public Health, 21, 2088. https://doi.org/10.1186/s12889-021-11906-2

Reith, M. E. A., Kortagere, S., Wiers, C. E., Sun, H., Kurian, M. A., Galli, A., Volkow, N. D., & Lin, Z. (2022). The dopamine transporter gene SLC6A3: multidisease risks. Molecular Psychiatry, 27, 1031–1046. https://doi.org/10.1038/s41380-021-01341-5

Sinclair, J. M. A., & O’Neill, A. (2020). Update on the management of alcohol use disorders. BJPsych Advances, 26(2), 82–91. https://doi.org/10.1192/bja.2019.61

T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (t.y.). Uyuşturucu. Erişim tarihi: 27 Aralık 2025, https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/uyusturucu.html

T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. (2025). Sağlık istatistikleri yıllığı 2023 [PDF]. T.C. Sağlık Bakanlığı. Kasım 2025 tarihinde

https://ekutuphane.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/S%C4%B0Y2023_T%C3%BCrk%C3%A7e%2831.01.2025%29.pdf adresinden alındı

Tinner, L., Palmer, J. C., Lloyd, E. C., Caldwell, D. M., MacArthur, G. J., Dias, K., Langford, R., Redmore, J., Wittkop, L., Watkins, S. H., Hickman, M., … Campbell, R. (2022). Individual-, family- and school-based interventions to prevent multiple risk behaviours relating to alcohol, tobacco and drug use in young people aged 8–25 years: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health, 22, 1111. https://doi.org/10.1186/s12889-022-13072-5

Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). İl düzeyinde işgücü istatistikleri, 2023 [Haber bülteni]. Erişim tarihi: Ağustos 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Il-Duzeyinde-Isgucu-Istatistikleri-2023-53838

United Nations Office on Drugs and Crime.(UNODC) (2021). World Drug Report 2021. United Nations. Kasım 2025 tarihinde https://www.unodc.org/unodc/data-and-analysis/wdr2021.html adresinden alındı.

Volkow, N. D., & Koob, G. F. (2015). Brain disease model of addiction: Why is it so controversial? The Lancet Psychiatry, 2(8), 677–679. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(15)00236-9

Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. The New England Journal of Medicine, 374(4), 363–371. https://doi.org/10.1056/NEJMra1511480

World Health Organization (WHO), Regional Office for the Eastern Mediterranean. (2021). Substance use atlas 2021 [PDF]. World Health Organization. Kasım 2025 tarihinde https://applications.emro.who.int/docs/9789292740764-eng.pdf adresinden alındı

World Health Organization. (1992). The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. World Health Organization. ISBN-13: 978924154422